İMKB Değerleri
  • USD2.34 USD
  • EURO2.79 EURO
  • Altın88.81 Altın
  • Benzin4.19 Benzin
  • İMKB 30122,129.41 İMKB 30
  • IMKB 10099,547.68 IMKB 100

SON Dakika

  • Eklenme Tarihi :
  • 27 Ekim 2013, Pazar 09:06

Atatürkün əmri ilə hərəkət etdilər, sorğu-sualsız asdılar

təqib edin
Atatürkün əmri ilə hərəkət etdilər, sorğu-sualsız asdılar
0/10 (0 adam)
Facebook Twitter

İstiqlal Məhkəmələri necə işləyirdi, necə ədalət (!) Paylamalı?

Tarixçi Mustafa Armağan, Zaman Gazetesi'ndeki

İşdə o yazıdan əlaqədar bölüm


***

...

Standard tarix kitablarına baxsanız İstiqlal Mahkemeleri'nin rejim düşmənlərinə, bu vaxt"irtica"tərəfdarlarına layiq olduqları cəzanı vermək üzrə qurulduğunu yazar. İşdə onlardan birində, üstəlik ilk rəsmi Respublika tarixi dərs kitabında İzmir sui-qəsdi vəsiləsiylə təmizlənənə bu partiya təbliğatını xatırladan üslubla bəhs diqqətə dəyər:


"Bu səfillərin və cinayət ( cinayət) ortaqlarının qanında Türklük cövhərindən əsər olmadığına şübhə yoxdur. Bunlar heç bir millətin varlığında barındırmağa razı ola bilməyəcəyi qədər soysuzlar."


Səhv oxumadınız, bunlar bir dərs kitabında yazılı. Oxşar sərt və hesaplaşmacı üslubun günümüzə qədər gəlmiş olmasına çaşmırıq. Niyə mi? Bu üslubu pis 'içselleştirdik' də ondan.


Baxın eyni kitabda lisey şagirdlərinə necə izah edilmiş İstiqlal Məhkəmələri:


"İstiqlal Məhkəmələri (...) ədalət müəssisələrinin. Bu məhkəmələrin Respublika dövründə irtica və xəyanət hərəkətlərinin qabağına keçməkdə xeyirli fəaliyyətləri görülmüşdür."


"Tarix IV"başlıqlı dərs kitabı İstiqlal Mahkemeleri'nin 1927-ci ildə qaldırılmasını da hökumətin "tarixdə az görülmüş demokratik fəzilətlərindən" biri saymaqdadır ki, bəs artıq dedirtiyor insana! Halbuki külliyyən yalan. Hərçənd məhkəmələr 1927-ci ildə fəaliyyətini dayandırdı amma gücünü aldığı Takrir-i sakitlik Qanunu təkrar ehtiyac duyula bilər deyə qüvvədə buraxıldı. Dahası, İstiqlal Məhkəmələri Qanunu çox partiyalı həyata alınmasına baxmayaraq qüvvədən kalkmamıştı. Qalxması 1949'u tapacaq.


İstiqlal Mahkemeleri'yle bağlı həqiqətlərin anlatılamayışının altında beyin yumağa dönük bir gayretkeşlikle yazılan dərs kitablarındakı şikəst məntiq yatmaqdadır. ( Burada"İstiqlal Məhkəmələri"deyərkən Cumhuriyet'ten sonra kurulanları, xüsusilə 1925-27 dövründə fəaliyyət göstərən Şərq və Ankara İstiqlal Məhkəmələrini kastettiğimizi ifadə etməkdə fayda var .)


"Bir-birimizi yeyəcəyik"


İstiqlal Mahkemeleri'nin ədalət paylamaq kimi bir hədəfləri yox idi. Yeni rejimin oturtulmasının önündəki maneələri aradan qaldırmaq, bunun üçün də bir həzm etmə fırtınası estirmek lazım idi . Quruluşunda, 1793-94də Fransadakı Terror Dövrünün tez-tez xatırladılması mənalıdır. 1917 sonlarında Bolşevik Rusiyada qurulan Çeka təşkilatlanmasıyla da paralellik qurula bilər. Əsl məqsəd, yeni rejimə itaəti təmin edəcək və kimsənin səsini çıkaramayacağı tək səsli bir Türkiyə meydana gətirmək idi.


Necə ki Halide Edip Adıvar'ın Mustafa Kamal Paşaya Tiryək 'da zəfərdən sonra nə edəcəyini soruşduğunda"Bir-birimizi yeyəcəyik."cavabını almışdı. Halide Edib'in"Nə üçün?"Sualı isə"Ya mənə qarşı çıxmış adamlar?"Şəklində cavab tapmışdır. Qarşı çıxmış adamlarla bir hesablaşma qaçınılmaz idi. Necə ki Qazi Paşanın İsmayıl Həbib Sevük'e söylədiyi "Qız kimi bir Məclis istəyirəm." sözü də hədəfin nə olduğunu açıqca göstərir.


Qaldı ki, Cumhuriyet'ten əvvəlki İstiqlal Məhkəmələrini nəzarəti bir Məclis vardı və möhkəm bir şəkildə bu vəzifəsini yerinə yetirirdi, halbuki yeni dövrdə Məclisin də nəzarəti xaricində, əmrləri birbaşa Qazi Paşadan alan bir məhkəmə və üzvləri söz mövzusu idi. Kimsənin hesab soruşa bilmədiyi, səlahiyyətləri az qala sonsuz, şikayətə olmayan bir terror mahkemesiydi bu.


Kimi uzun və ya qərarlara müdaxilə edən baş nazir belə olsa məhkəmə tutuklayabiliyordu. Necə ki Başvekil İsmət Paşa, məhbus yoldaşı Kazım Karabekir'in polisə təzyiq edərək sərbəst bıraktırınca məhkəmənin özünü də həbsə qalxdığını və ancaq Reisicumhur'un araya girməsiylə bağışlandığını xatırlamaq gərək. Həmçinin Adana valisi Hilmi Uran da iki şübhəlisi ödeneği olmadığı səbəbiylə Ankaraya gönderemediği üçün həbs istəmişdi.


Tek bir nüfuzdan əmr alaraq hərəkət edən məhkəmədə qorxunc məhkəmə səhvlərin yaşanması qaçınılmaz idi. Bunlardan birini bizə,"Atatürkün silah yoldaşı"deyə bilinən Əli Fuad (Cebesoy) Paşa"Siyasi xatirələri"ının 2. dərisinin 217. səhifəsindən etibarən dəhşət içində izah edər.


Etiraza edam cəzası


Cebesoy, Atatürkə sui-qəsd iddiasında edamla yargılananlardan biriydi. İdamlıklar ayrıldıqdan sonra İzmirdə bir anbara tıkılmıştır İstiqlal Döyüşünün anlı şanlı generalları. "Müsəlmanlarda bir qarışıqlıq halı vardı." deyir və davam edir Cebesoy:


" Hamımız pərişan olmuş bir ruh halı içində idik . Omuzlarımız sanki çökmüşdü. Ağzımızı bıçaq açmıyordu. Böyük bir fəlakətdən kurtulabildiğimize inana bilmirdi. Bir aydan bəri paşa rütbəsinə yüksəlmiş şərəfli bir əsgər oluşumuz, təşrii masuniyetimiz (dokunulmazlığımız), keçmişdəki xidmətlərimiz, şahsiyetimiz, hamısı hamısı unudulmuşdu. Şerefsiz, adi, alçaq bir mövqeyə salınmağa istəyirdilər."


Məhkəmədə ədalətin a'sının belə olmadığını sənədləşdirən təəccüblü bir hadisəyə da şahid olmuşdur Cebesoy. Milli Mücadiləni qəhrəmanlarından İsmayıl Canbulat ilə Xalis Turqut, özlərinə verilən 10'ar il sürgün cəzasına etiraz etməyə qalxmışlar. Cebesoy çox kurcalamamalarını söyləmiş. "Haqqımızı arayacağıq!"demişlər."Töhmət altında yaşaya bilmərik."Bir az sonra mübaşir çağırır özlərini müdafiə etmələri üçün."Qəbiləniz kimi qapıya doğru atıldılar." deyər Cebesoy. Ertəsi səhər maraqla iki tale yoldaşını axtarmaqdadır gözləri. Özü o iç yandırıcı səhnəni belə izah edir:


" Buz kimi bir şey başımdan aşağı tökülmüşdü. 10 il sürgün cəzasının ağırlığına dözüm edə bilməyən və bunun üçün təkrar məhkəmənin hüzuruna çıxan bu iki yoldaşa verilən yeni cəza qorxunc:Edam."


60 il qədər əvvəl nümayiş olunan kitabında M. Philips Price,"Türkiyənin xəttə gətirilməsi üçün bir müddət bir diktator ehtiyacı olduğu iddia edilə bilərdi. Lakin Türkiyə tarixinin bir dövrünü çirkləndirən bu kimi şəxsi intiqam hərəkətlərinə ehtiyacı yox idi."Deyə yazır ki, İstiqlal Mahkemeleri'nin bir intiqam vasitəsi kimi istifadə aydın bir işıq tutmuş olur.


Artıq dərs kitablarındakı küfleri təmizləmənin zamanı gəlmədimi?

Atatürkün əmri ilə hərəkət etdilər, sorğu-sualsız asdılar" üçün yapılan yorumlar.

BENZER XƏBƏRLƏR

ÇOX OXUNAN XƏBƏRLƏR
ŞƏRHLƏR
copyright 2013 Habermonitor.com